Kryefaqja / KULTURË / Folklori shqiptar ka rrënjë të thella…

Folklori shqiptar ka rrënjë të thella…

Dr. Ermira Ymeraj
Ciklet themelorë të këngëve të ringjalljes (llazoret, evangjelizmoi, rusicat, kalimeret), dikur këngë rituale të të kremteve të krishtera, sot janë kryesisht këngë të repertorit të fëmijëve, këngë-lodra, shpesh pa lidhje të drejtpërdrejtë me besimin në ringjalljen. Si ka ndodhur ky proces?

S. Fetiu: Jo, nuk kanë qenë këngë rituale të kremteve të krishtera, por janë më të hershme se krishterimi – ato janë rite pagane, që pjesërisht i ka përvetësuar edhe krishterimi. Për shkak të performancës së përbashkët të grupeve të bashkësive të ndryshme dhe për shkak të procesit evolutiv të llojeve që ato kanë pësuar shpërnderime të theksuara, sepse njeriu që nga koha e paganizmit e deri në periudhat e formuara mirë monoteiste, të krishterimit dhe të islamizmit, ka ecur përpara në procesin e të menduarit kolektiv, prandaj ato si këngë argëtuese kanë mbetur pjesë e argëtimeve të fëmijëve. Nuk duhet harruar kurrë se periudha e fëmijërisë së njerëzimit përsëritet në mënyra të ndryshme brenda procesit të rritjes së fëmijëve – në lojërat dhe në argëtimet e tyre.
Nga ëndrra për përjetësi, përmes përjetësisë si dënim, tek heroi me pikë të dobët (njeriu gjysmë i vdekshëm/gjysmë i pavdekshëm), tek ringjallja në krishterim dhe më vonë tek vdekja e përkohshme dhe ëndrra e rikthimit, deri tek ringjallja laike, si mund të ndërtohej një kalendar i historisë së botëkuptimit njerëzor?

S. Fetiu: Edhe ringjallja nuk ka të bëjë me krishterimin, kuptimi i shpirtit është shumë më i hershëm, që në fillet e krijimit të vetëdijes njerëzore. Mos të harrojmë se fillet e krijimtarisë shpirtërore, që në mitologjinë sumere, e hasim vdekjen e pavdekësinë. Edhe Gilgameshi e gjeti në fund të detit barin e pavdekësisë, por nuk arriti ta përjetojë këtë synim të tij jetësor. Ringjallja tek krishterimi, e Jezu Krishtit, është vetëm një refleksion i ringjalljes të periudhave më të hershme politeiste. Mos të harrojmë se synimet për jetëgjatësi, për gjallërim janë të vetëlindura bashkë me njeriun. Në poezinë tonë popullore, në baladat tona, nuk kemi ringjallje të mirëfilltë, por ngritje nga varri për ta kryer misionin e shenjtë – më rrënjë të thella në etnopsikologjinë e popullit tonë – besën.
Fondi themelor i baladave shqiptare dhe i atyre ballkanike është cilësuar si i karakterizuar nga një frymë evangjelike. Teksti i këtyre baladave edhe sot ruan një kontekst parrokial. A mund të supozohet se këto këngë lindën në një mjedis pranëkishtar dhe ishin pjesë argëtuese e së dielës?

S. Fetiu: Jo, baladat tona kanë frymë të shenjtë që lidhet me periudha më të hershme, parakristiane, politeiste. Përbërësit e feve monoteiste në letërsinë popullore shqiptare, në balada dhe në ciklin e eposit heroik të kreshnikëve, janë shtresa të mëvonshme, që në disa raste kanë mbetur gati krejtësisht sipërfaqësore. Lëndën e mëparshme mitologjike feja e pranoi, jo si pjesë të saj, por si argëtim të popullatës, e cila nuk hiqte dorë nga mendësia e mëparshme parakristiane – pagane. Mos të harrojmë se edhe sot e kësaj dite shqiptarët i ruajnë gjurmë të lashta të paganizmit, që ruhen sidomos në betimet e shumta, si edhe në besëtytni e besime popullore të lashtësisë.
Cili është kuptimi i mbylljes së kreshnikëve në zgafelle? Si mund të përkufizohet kjo. duke mos qenë as vdekje, as vijim i jetës?

S. Fetiu: Mbyllja e kreshnikëve në shpellë ka të bëjë me mbylljen e periudhës prodhuese të ciklit të kreshnikëve, në kohën kur shoqëria kishte ecur përpara dhe besimi në fuqi të paimagjinueshme, të mbinatyrshme, të fshehura në krijesa që përfaqësojnë gjurmë totemike, nuk ishte më i besueshëm. Megjithatë, kënga si krijim artistik, si pjesë e argëtimit, njësoj si edhe përralla me shumë përbërës fantastikë, duhej të ruhej. Pra, mbyllja nuk ka ndonjë kuptim të veçantë për strukturën e brendshme të këngëve kreshnike, por lidhet me rrethanat e jashtme të ekzistimin të tyre edhe në periudha kohore të çmitizuara krejtësisht kryesisht nga një lloj i miteve heroike.
A ka lidhje ringjallja në poezinë popullore (fondi i baladave) me kultin humanist të Rilindjes Evropiane për fuqinë e Njeriut për t’u ngritur mbi fatin?

S. Fetiu: Të themi edhe njëherë qartë, në baladat tona ringjallja është e përkohshme, është zgjim nga varri për të kryer misionin e besës së dhënë. Besa si virtyt i lartë njerëzor mund të lidhet me fuqinë e veçantë shpirtërore të qenies njerëzore, të cilën e madhëron humanizmi evropian. Kjo fuqi në baladat tona manifestohet edhe nëpërmjet metamorfizmit të heronjve – shndërrimit të tyre në forma të tjera të jetës – në bimë të bukura – lule ose pemë, apo edhe në shpendë, që simbolizojnë dhimbjen e dëshpërimin – në qyqe e kumria etj.
A shihni lidhje midis portretit të Hamletit me kafkën e të atit në dorë dhe figurës së Millosh Kopiliqit me kokën e vet nën sqetull?

S. Fetiu: Jo, kjo mund të jetë një rastësi. Ecja, apo fluturimi i njeriut pa kokë, duke bartur kokën e tij nën sqetull, është thënë se është një mit i veçantë që e hasim vetëm në traditën e poezisë popullore shqiptare. Ai, si i tillë, përpos në këngën për Luftën e Kosovës të vitit 1389, haset edhe në ndonjë këngë me përmbajtje të theksuar fetare me origjinë orientale, siç janë këngët për Sheh Abdullahun.

 

Në letërsinë e shekullit të 20-të ka shumë hije, fantazma, kagemusha. A mund të shihet kjo prirje si një formë moderne për kthim tek motivi i ringjalljes?

S. Fetiu: Jo te rikthimi i mitit të ringjalljes, por tek përdorimi i mitologjisë – i strukturave të ndryshme mitologjike për krijimin e strukturave të reja artistike.
Ringjallja në folklor e në letërsi është një dukuri gjenotipike apo fenomenotipike?

S. Fetiu: E thashë më parë, nuk është fjala për ringjallje, por për një zgjim të përkohshëm nga varri dhe kthim prapë në varr, pas përmbushjes së detyrimit të besës.
Emri i Kostandinit në baladën e ringjalljes a mund të shihet në lidhje me emrin e Kostandinit perandor, ligjëruesit të krishterimit si fe zyrtare?

S. Fetiu: Jo, mendoj se nuk ka të bëjë me Kostandinin perandor, por është një emër që folklori shqiptar e ka parapëlqyer, ndoshta edhe për shkak të numrit të rrokjeve për ta formuar tetërrokëshin e vargut.
A shihni një lidhje midis nuses së murosur në kalanë e Rozafës, një mit pagan; dhe kultit të Shën Mërisë? A është ky një shpjegim për emrin gjysmë-kanonik gjysmë-laik të Zojës së Këshillit të Mirë?

S. Fetiu: Jo, Rozafa si origjinë duhet të jetë shumë më parë së Shën Mëria. E thashë edhe më parë se folklori ynë, në përgjithësi, është laik dhe shtresat e feve monoteiste në të kanë hyrë më vonë në periudhat përkatëse, kur kanë mbizotëruar fetë e caktuara te një pjesë e popullatës, që e ka kultivuar edhe më tutje me kënaqësi folklorin popullor.
Dekodifikimi i heronjve kulturorë është një proces i pashmangshëm dhe gjithnjë i dobishëm?

S. Fetiu: Po, dekodimi i heronjve kulturorë është proces i dobishëm, por nuk duhet të kërkojmë në vazhdimësi ta bëjmë atë, sepse mund të nxjerrim edhe përfundime të gabueshme. 

Check Also

Mësimi i gjuhës shqipe gjatë Rilindjes Kombëtare e deri në fillimin e viteve ’20 të shekullit XX

Prof. dr. Njazi Kazazi, Universiteti i Shkodrës “Luigj Gurakuqi”, Departamenti i Gjuhësisë 1. Vështrim për mësimin …

Leave a Reply