Kryefaqja / OPINION / NUK KA MENDJE ME TE VARFER SE SA AJO QE I MUNGON HUMORI (Ne pervjetorin e 43-te vdekjes te Spiro Comorres)

NUK KA MENDJE ME TE VARFER SE SA AJO QE I MUNGON HUMORI (Ne pervjetorin e 43-te vdekjes te Spiro Comorres)

Emigracioni ne krahinen e Himares I ka fillimet ne fund te shek 18 dhe fillim te atij te 19 –it .Shkaqet ekonomike dhe nje varferi e madhe pergjithesisht,I detyruan te mergonin ne vende te ndryshme te botes .Luftrat e gjata,plackitjet dhe pasiguria kishin lene gjurme .Bota kaloi nje lufte boterore dhe kriza me gjithe perpjekjet qe beheshin nuk e shmangi dot te dyten e cila ishte me e eger dhe barbare se e para. Shume familje vunjotese zgjodhen greqine si vendin me te afert.Familja e Kico dhe Avgustella Comorres u vendosen ne korfuz duke menduar e shpresuar se do te kishin mundesira me te shumta per permiresuar gjendjen e tyre .Kicua robetohej gjithe diten ne punera te ndryshme e te rendomta derisa u sistemuan ne katin e dyte te nje shtepie afer detit,ne Korfuzin e vjeter.Me vone hapen nje ngrenetore.


Spiro Comorra ne brigjet e Jalit

Ajo u be nje vater e ngrohte shqiptarizmi,dyerhapet per bregdetasit,per fjalen dhe kengen e bukur shqipe,per patriotet .Ajo shume shpejt u shndrrua ne nje cope toke shqipe ne dhe te huaj dhe te gjithe ata qe bujten ne te,u larguan me mbresa e kujtime te pashlyeshme .Mbas vitit 1924 ajo u be nje strehe edhe per njerezit me pikpamje liberale e demokrate,militante te levizjes revolucionare sic ishin Halim Xhelua,Fuat Babani,vllezerit Nushi e shume te tjere qe gjeten ngrohtesin dhe mbeshtetjen..Ne kete klime dhe mjedis erdhen ne jete 4 femije dhe ne shtepin e tyre flitej vetem shqip.Spirua lindi I fundit , ne fund te luftes pare,nen gjemimin e topave dhe trazirave te saj dhe jetoi ne nje perjudhe te ngarkuar me konflikte te shumta e vite te mbrapshta duke provuar se fundi edhe komunizmin me te gjitha prapesit e tij..
Vendlindja ishte korfuzi me 31 te janarit 1918,perkundruall fshatit te origjines se prinderve,Vunoit,qe do te kthehet here pas here …ne ato vende te bukura, ambiente plot gjelberim e me aromen e pemeve dhe luleve te shumellojshme ,ne gurgullimat e zhurmshme te prroit sidomos ne perjudhat e dimrit me shira te rrembyshem,karshi detit me nje pamje magjepsese,ne mbremjet e netet prrallore me hene dhe ne nje mjedis shoqeror me nje humor te kendshem e batuta te lezecme e hera heres me nje ironi thumbuse ,ai mori frymezimin dhe imagjinaten. 


Me te motren Eftihine,ne Rome

 Shkollen fillore dhe ate te mesmen do ta kryeje ne Korfuz.Shtepia kjo vater shqiptarizmi do ta joshe edhe vete Spiron qysh te vogel,me hyrjet e daljet e shumta ,diskutimet dhe debatet e ndryshme ,ngjarje dhe episode,prralla ,fjale,shprehje e frazeollogji popullore qe nga pasioni qe kishte dhe interesi qe tregonte kultivuan zellin e nje pune te mevonshme per ti mbledhur me kujdes.Nje djale I zgjuar dhe inteligjent dukshem bien ne sy per prirjet e tij per letersin neper faqet e shtypit shqiptar te atyre viteve qe I ndiqte me interes jo vetem per ti lexuar por edhe te shkruaje e te botoje disa vjersha.Jane perpjekjet e para qe ben ne poezi rreth viteve 1934-35 te cilen e boton ne revisten “Vatra e Rinis”e cila titullohet “Per djelmt e arave” ku fton djalerin te duan dheun e tyre,te jene te perbashkuar,larg cdo te mete e ligesie qe po pergatit jeta qe te gjithe te”kendojne me nje liber”se keshtu do tu bejne balle jetes dhe do te jene te dashur e te mire pergjithmone qe po e ilustroj me strofen permbyllese..Ja! 


Me Dhimiter Shuteriqin me 1957 ne Jasnaja Poljana te shtepia e Tolstoit.

Shikoni afrohet,dhe po u thret/djelma gatituni se po u pret/qofshi te dashur dhe te vertet/qofshi te mire per gjithe jete. Jane kerkesa e pretendime edhe ndaj vetes qe te ishte I mire dhe I vyrtitshem te cilat jane te dallushme ne jeten qe beri. Gjithashtu te ben pershtypje edhe nje leter e botuar ne rubriken”kendonjesit” te po kesaj reviste ne shkurt 1936 ku midis te tjerash shkruan:”Larg nga atdheu sikunder jam ,pres me padurim revisten tuaj te dashur,qe te defrehem pak,te ndjej pak ngushellim dhe duke e kenduar te me duket se kam nje cope nga shqiperia.Por ashtu eshte mergimi”.Dhe redaksia nuk vonoi ti pergjigjet”Lavderojme zellin tend per atdhe”Ne keto rrethana qe u rrit Spiro Comorra e ngacmonte gjithmon ideja e njohjes sa me thelle e traditave te shqiptareve gjate shekujve si ne shqiperi ashtu edhe ne trevat ku kishte ngulime te tilla si ne Greqi ,Itali apo gjetiu tjeter.Ne keto vite te djaleris ,me inisjativen dhe pa mbeshtetjen e askujt nis udhetimin ne zonen e Atikes dhe ne ujdhesat e banuara prej arvaniteve.Si nje folklorist I vertete riperterin rrugen e Reinholdit,(nxenes I albanollogut Mayer),doktor gjerman ne flloten greke 160 e ca vjet me pare I cili la nje lende te pasur e te cmuar gjuhesore dhe etnofolklorike prej ngulimeve arberore te greqis.


Ne Korfuz ,ne moshen 7 vjecare

Spirua mblodhi fjale te urta,kenge me tematike te ndryshme,shprehje,perralla,fabula,nje fjalorth xhepi te ndare me emra,mbiemra,folje,nje pjese e mire e te cilave nuk rezultojne as te Reinholdi. Kjo perbente nje pervoje me vlere sepse si ajo bleta mundi te marre nektarin e luleve,krijimet me te bukura popullore, kenge qe u kendonin trimave e kapedaneve per liri me vargje te goditura e me fjale te kursyera por me domethenie te madhe,te mbledhe perralla qe me aqe zgjuarsi moralizonte vyrtitet ,humorin e kendshem qe rridhte natyrshem e plot te tjera qe kane pasur ndikim te konsiderushem ne krijimet artistike.Nje pjese e mire e tyre u botuan ne v.IV te “Visareve te kombit”por te ben pershtyje se komisjoni teknik e konsideroi kete mbledhes folklori te zellshem “me ndjesina te thjeshta atdhetare”qe nuk mori as mundimin te pyeste per origjinen e tij nga Vunoi por na e nxorri “..nje arberesh te greqis,nje shqiptar te atyre viseve…”Spiro Comorra per veprimtari patriotike ra ne sy te diktatures fashiste te Metaksait gje qe filloi ta shikoje me dyshim. Dy here e deboi nga toka greke ne perjudhen 1936-1938. Ne nje manifestim qe bente shkolla e mesme ne ato vite ishte ftuar ,te mirrte pjese dhe mbreti I Greqise Jorgji II te cilit me sa duket I thane qe aty kishte dhe nxenes nga Himara dhe ai ju drejtua atyre :”..edhe keta jane greke te vorio epirit..” 


Me vllain,Sofokliun ,ne Rome 1939

Spiro Comorra pati kurajon dhe guximin qe ti pergjigjej flake per flake:”Jo madheri ne nuk jemi vorio epirote por ,shqiptare” gje qe nuk mund te mos linte pa shkaktuar habi te autoritetet e ministris sigurimit publik.E perjashtuan nga shkolla dhe menjehere I hodhen prangat dhe e deportuan ne Vlore.U desh te perballej me injorancen e nje kapteri ne port qe mbas kontrollit qe ushtruan ne valixhen e tij gjeten nje liber te titulluar Omeri qe ai pretendonte se behej fjale per kundershtarin e naltmadheris,Omer Nishanin.Mbas shume nderhyrjeve qe u bene per ti mbushur mendjen kapterit se pervec emrit te heqimit kishte dhe te tjere si Homeri-poet I lashtesise atehere e lane te lire.I gjithe ky episode do te behej me vone subjekt I nje skeci qe e titulloi:”Homeri ne gjindarmeri”. Eshte interesant fakti qe ne shpirtin e ketij djaloshi te ri ,adoleshent te zieje kaqe fuqishem ndjenja atdhetare edhe pse me vendin e tij lidhjet nuk ishin aqe te shpeshta. Mbas veshtiresive te panumurta I njihet e drejta per tu kthyer ne Korfuz vetem per te dhene provimet e matures te cilat I perfundoi me rezultate shume te mira.Kthehet serish ne Vlore.Vllai I madh,Sofokliu ju gjend gjithmon prane.Ai studionte ne Rome ne ato vite.Me vone punoi ne ambasaden tone ne Beograd ne Kohen e Zogut nepermjet mikut Rauf Fico ,ish Minister I Jashtem, ku u njoh me nje vajze serbe dhe u martua me te.Ai vazhdoi punen edhe pas clirimit e pastaj ne Ministrin e Jashteme derisa u semur dhe vdiq.Fale ndihmes dhe mbeshtetjes qe I dha I vllai,regjistrohet ne fakultetin e drejtesis me 1938.Roma qe i dha njerezimit civilizime te hershme dhe nje kulture te lakmushme e meshiruar ne vepra arti te panumurta,ne kishat ,monumentet dhe muzeumet e shumte qe lane gjurme te thella ne ndergjegjen e ketij djaloshi te ardhur pertej Jonit.Sentenca e njohur e romakeve se Ligji eshte I barabarte per te gjithe qe dukshem te bie ne sy ne cdo salle gjyqesori,ishte nxitja e pare ndoshta qe e beri ti qaset ketij profesioni cka ishte problematike ne vendin e tij pothuaj teresisht analfabet dhe me intelektuale

te paket.


Nena Agustella

Cuditerisht kjo zgjedhje qe beri nuk perkon me vazhdimet e mevonshme qe do tia ndryshojne rrjedhen e do ti perkushtohet satires dhe humorit qe sdo te ndahet kurre me te.Ne Rome ai do te bjere ne kontakt me nje rreth studentesh antifashiste si Ptoleme Xhuvani e Fuat Babani me shoke.Pushtimin e atdheut nga italia fashiste nuk e priti mire dhe u revoltuan e protestuan me nje grup studentesh shqiptare…Lufta e dyte boterore kish filluar.Ai mundi te mbaroje studimet qe kish nisur por nuk preku dot fundin,dipllomimin sic ishte praktika universitare sepse u detyrua ti nderprese dhe te kthehet ne vendin e vet ne veren e vitit 1941.Emerohet kryetar komune ne uren vajgurore mbasi keshillohet dhe merr pelqimin e shokeve te levizjes nc-cl, nga nentori I 41 deri ne fund te v.1942. Per shkak te aktivitetit te tij antifashist ,bie ne sy te autoriteteve italiane dhe hidhet ne ilegalilitet nga janar-prill 1943 e me vone kalon ne bregdet deri ne shtator 1943 kur edhe kapitullon italia fashiste.Me vone ne nentor do te kthehet ne Tirane per tju ndodhur prane nenes dhe motres te mbetur e ve,sepse babai kishte kohe qe kish nderruar jete ne korfuz, duke u marre me pune te ndryshme per te siguruar jetesen.Ne kete perjudhe arrestohet dhe do te ishte egzekutuar ose dergjur burgjeve,(ndonse pa prova fajesie), ne se nuk do te ishte ndodhur nje mik familjar, dikur antifashist dhe se fundi minister I qeveris kuislinge,qe e liruan me nderhyrjen e tij. Me 29 nentor 1944 ,Shqiperia u clirua dhe ky popull me gojen e poetit ,me krenari pas fitores se madhe ne poemthin”Betimi I madh”shkruan:”Dhe ju qe n’emrin e Zotit/pikoni gjak n’udhen e Motit/shihnani,njerez me mendim/njerez qe ndjellin dashurin/njerez qe thurrin me gezim/djepin e foshnjes,lumturin/Te tille jemi,flamurtare te dashuris e te gezimit/mbi kete dhe ku mbjellim fare/per lumturin e njerzimit”.Mbas clirimit u muar me detyra te ndryshme si pergjegjes sektorit te botimeve prane ministris kultures,te sekretarit ne drejtorin e shtypit dhe te propagandes,pastaj do te ushtroje profesionin e tij si gjykates ne Elbasan.Gjyqet qe zhvilloheshin ne ato vite ishin politike dhe te diktuara e te vendosura nga lart.Kishte shume kundershti ndaj ketyre metodave dhe vecanerisht me Bedri Spahiun qe nuk perqaseshin as me bindjet dhe as me shkollen qe kishte bere u detyrua te jape doreheqjen. Kthehet ne Tirane dhe pothuaj gjithe jeten,qe per fat te keq ishte e shkurter punoi ne revisten Hosteni.Krijimet e para jane disa vjersha humoristike,qe do te pasojne me shume vepra te tjera.


Me trupen e teatrit popullor mbas shfaqjes 1964

U angazhua si mbykqires dhe redaktor ne perkthimin e poemes madhore Homerike”Iliada” duke e shoqeruar edhe me nje studim “Iliada dhe bota Homerike” .Prodhimtaria eshte e pasur me shume vepra qe jo vetem pane driten e botimit ne vitet e mevonshme por edhe u luajten ne skene:si skece,diallogje ,intermexo,pjese me nje akt etj.Vepra e cila e larteson se teprmi dhe qe njihet si nje nder kryeveprat e dramaturgjise shqiptare, nje gur I rende ne themelet e komedise eshte “Karnavalet e Korces”.Nje komedi me nje humor te holle e te kendshem ,me nje fabul te goditur,me batutat brilante qe jane te fresketa e me nje mesazh qe rrezaton edhe sot me gjithe vitet e shumta qe ka lene pas. Spiro comorra debutoi me shume sukses edhe ne fushen e perkthimeve me vepra madhore te zgjedhura me shije e aktuale ,fale nje kulture qe zoteronte dhe aftesive qe kishte na I ka sjelle ne shqip me nje gjuhe te thjeshte si nje krijim me vete .E kam pare qe ne moshe te re ,ne rruget e Tiranes ,nje njeri serjoz,te mendushem ,te heshtur qe cuditerisht buronte nje humor I kendshem e me nje pamje fisnike, pune madh qe I peshonte shume fjala,por pa pasur asnjehere mundesi te njihem me te ;jo vetem sepse spata ndonje lidhje fisnore duke qene se ishim nga I njejti fshat,por dhe natyra e punes ka qene krejt e ndryshme dhe vete diferenca ne moshe ndoshta ka pasur ndikimin e vet….Sidoqofte si te gjithe lexusit dhe admirusit , eshte vepra qe na lidh me se shumti .


Me b/shorten Vangjeli Borova dhe te bijen Mariohara.

Me fshatin,Vunoin,nga malli dhe dashuria qe e digjte dhe kujtimet e shumta qe e lidhnin, deri ne vitet 1970-71 do jete vizitor I perhershem .Ndjente kenaqesi ne takime e biseda me njerezit,te moshave e niveleve te ndryshme me ate thjeshtesin qe e karakterizonte,tregon- vajza e tij,Marioara.Ata ishin njerez te gjezdisur ,me kulture e me pervoje te pasur jetesore dhe dinin si ta benin muhabetin dhe humori nuk u mungonte duke I percjelle me nje fabul a ndonje batute te goditur ,dukuri te jetes shoqerore .Magjepsej me gjuhen e pasur dhe nje ironi shume te rafinuar,larg vulgarizimeve te rendomta qe ja ulin vlerat .Kjo treve vertet qe ka pasur nje humor te lezecem e te shendetshem qe e josh kedo per tu bere pjese e saj. Ne krijimtarin e tij eshte e ndjeshme ajo cka ai trashegoi nga kjo treve dhe nuk mund te themi se ka qene pa ndikim ne veprat e mevonshme . Eshte me interes gjithashtu se nena rridhte nga nje familje me emer ne Vuno,Nushajt dhe vizitat e tyre nuk munguan ne shtepin e tij.Atij I ofruan disa here vende pune ne ambasaden tone ne Athine ,vecanerisht kur ishte ambasador Ksenofon Nushi edhe per faktin se ai ishte njeri me kulture, lindur e rritur ne ate vend ,njohes I gjuhes greke te vjeter e te re,por ai i refuzoi ne menyre kategorike duke pretenduar se une e kam bere zgjedhjen time,letersine dhe sndahem dot prej saj.Spiro Comorra u nda shpejt nga jeta ne kohen e pjekurise te plote te talentit te tij duke lene mbrapa shembellen e nje veprimtarie serjoze e te panderprere per zhvillimin e gjuhes e te artit.Nuk mundi te shohe agimin e ri te demokracis qe kishte enderruar dhe shpresuar aqe shume…me sa duket brengat dhe shume rrethana te tjera ja keputen jeten ne mes…..me 16 te prillit 1973 nga nje atak I papritur kardiak ne tavolinen e tij te punes.Nenat dhe grate e bregut e qane sic dinin ato,me ligje e me dhimbje.Halle Sofia(nena e Anastas Kondos)midis te tjerash do ta percillte dhimbjen me vargjet:O Spiro o cike e malit/mend’e holle e shkrimtarit/o burri me dituri / do te mbetesh n’histori.Keto ligje ishin te merituara per nje epitaf ne varrin e tij,te cilat karakterizojne aqe bukur figuren e Spiro comorres si njeri dhe poet.Nga ana tjeter ato shprehin dashurin e ngrohte edhe njohjen e thelle te ketyre nenave te bregut per djalin tyre. Te shkruash per te nuk eshte dicka e lehte dhe ata qe u moren me studimin e krijimtaris se tij, jam I mendimit se jane borxhli me aqe sa kane thene sepse kritika ka qene e kursyer ne fjalen e saj per te mos thene se e kane lene ne heshtje.Eshte shume interesante rruga e krijimtarise se ketij autori qe jetoi ne nje perjudhe historike me tronditje te medha ….Ai e nisi rrugetimin ne krijimtarin letrare ne vitet 30-te dhe vitet 60-te kulmojne me vepra me te arrira e te pjekura artistikisht.Pjesen me te madhe te kohes, Spiro Comorra punoi ne revisten Hosteni si gazetar e redaktor dhe I lidhur shume me estraden. Ai erdhi per te thene fjalen e tij ne kete fushe pa ndonje pervoje te dukeshme .Sebashku me nje grup gazetaresh e redaktoresh ,me stilin e te shkruarit dhe problematikat qe trajtonte I dhane kesaj reviste nje reputacion te vecante qe me kalimin e viteve vecanerisht edhe me pasqyrimin e tyre nepermjet karikatures e bene ate shume te dashur e terheqes per masat.Emra te medhenj te letersis shqipe si Dritero Agolli,Petro Marko,Dionis Bubani,Sabri Godo etj. kane qene pena te medha qe me shkrimet e tyre humoristike ne faqet e kesaj reviste kane goditur shfaqje te huaja ,burokratike etj.Spiro comorra nepermjet satires dhe humorit solli nje galeri te tere tipash e personazhesh me nje humor te shendetshem ,pa sajesa e ngarkesa te teprta ,pa vulgarizime qe kerkojne te marrin te qeshuren pa thene dicka.Ai ishte I prirur ndaj nje humori qe rrjedh natyrshem se brendshmi e me nje batute te goditur.Vihej gjithmone ne kerkim te nje detaji per te individualizuar nje tip te caktuar.Egzigjent,kerkues e me pretendime, cdo krijim ishte pasoje e nje pune studimore,e nje vezhgimi te thelle ,nje pune madhore komplekse per ta dhene me vertetesi e me origjinalitet e me vlera artistike pergjithesuse.Shume nga Emigracioni ne krahinen e Himares I ka fillimet ne fund te shek 18 dhe fillim te atij te 19 –it .Shkaqet ekonomike dhe nje varferi e madhe pergjithesisht,I detyruan te mergonin ne vende te ndryshme te botes .Luftrat e gjata,plackitjet dhe pasiguria kishin lene gjurme .Bota kaloi nje lufte boterore dhe kriza me gjithe perpjekjet qe beheshin nuk e shmangi dot te dyten e cila ishte me e eger dhe barbare se e para. Shume familje vunjotese zgjodhen greqine si vendin me te afert.Familja e Kico dhe Avgustella Comorres u vendosen ne korfuz duke menduar e shpresuar se do te kishin mundesira me te shumta per permiresuar gjendjen e tyre .Kicua robetohej gjithe diten ne punera te ndryshme e te rendomta derisa u sistemuan ne katin e dyte te nje shtepie afer detit,ne Korfuzin e vjeter.Me vone hapen nje ngrenetore.Ajo u be nje vater e ngrohte shqiptarizmi,dyerhapet per bregdetasit,per fjalen dhe kengen e bukur shqipe,per patriotet .Ajo shume shpejt u shndrrua ne nje cope toke shqipe ne dhe te huaj dhe te gjithe ata qe bujten ne te,u larguan me mbresa e kujtime te pashlyeshme .Mbas vitit 1924 ajo u be nje strehe edhe per njerezit me pikpamje liberale e demokrate,militante te levizjes revolucionare sic ishin Halim Xhelua,Fuat Babani,vllezerit Nushi e shume te tjere qe gjeten ngrohtesin dhe mbeshtetjen..Ne kete klime dhe mjedis erdhen ne jete 4 femije dhe ne shtepin e tyre flitej vetem shqip.Spirua lindi I fundit , ne fund te luftes pare,nen gjemimin e topave dhe trazirave te saj dhe jetoi ne nje perjudhe te ngarkuar me konflikte te shumta e vite te mbrapshta duke provuar se fundi edhe komunizmin me te gjitha prapesit e tij..Vendlindja ishte korfuzi me 31 te janarit 1918,perkundruall fshatit te origjines se prinderve,Vunoit,qe do te kthehet here pas here …ne ato vende te bukura, ambiente plot gjelberim e me aromen e pemeve dhe luleve te shumellojshme ,ne gurgullimat e zhurmshme te prroit sidomos ne perjudhat e dimrit me shira te rrembyshem,karshi detit me nje pamje magjepsese,ne mbremjet e netet prrallore me hene dhe ne nje mjedis shoqeror me nje humor te kendshem e batuta te lezecme e hera heres me nje ironi thumbuse ,ai mori frymezimin dhe imagjinaten. Shkollen fillore dhe ate te mesmen do ta kryeje ne Korfuz.Shtepia kjo vater shqiptarizmi do ta joshe edhe vete Spiron qysh te vogel,me hyrjet e daljet e shumta ,diskutimet dhe debatet e ndryshme ,ngjarje dhe episode,prralla ,fjale,shprehje e frazeollogji popullore qe nga pasioni qe kishte dhe interesi qe tregonte kultivuan zellin e nje pune te mevonshme per ti mbledhur me kujdes.Nje djale I zgjuar dhe inteligjent dukshem bien ne sy per prirjet e tij per letersin neper faqet e shtypit shqiptar te atyre viteve qe I ndiqte me interes jo vetem per ti lexuar por edhe te shkruaje e te botoje disa vjersha.Jane perpjekjet e para qe ben ne poezi rreth viteve 1934-35 te cilen e boton ne revisten “Vatra e Rinis”e cila titullohet “Per djelmt e arave” ku fton djalerin te duan dheun e tyre,te jene te perbashkuar,larg cdo te mete e ligesie qe po pergatit jeta qe te gjithe te”kendojne me nje liber”se keshtu do tu bejne balle jetes dhe do te jene te dashur e te mire pergjithmone qe po e ilustroj me strofen permbyllese..Ja! Shikoni afrohet,dhe po u thret/djelma gatituni se po u pret/qofshi te dashur dhe te vertet/qofshi te mire per gjithe jete. Jane kerkesa e pretendime edhe ndaj vetes qe te ishte I mire dhe I vyrtitshem te cilat jane te dallushme ne jeten qe beri. Gjithashtu te ben pershtypje edhe nje leter e botuar ne rubriken”kendonjesit” te po kesaj reviste ne shkurt 1936 ku midis te tjerash shkruan:”Larg nga atdheu sikunder jam ,pres me padurim revisten tuaj te dashur,qe te defrehem pak,te ndjej pak ngushellim dhe duke e kenduar te me duket se kam nje cope nga shqiperia.Por ashtu eshte mergimi”.Dhe redaksia nuk vonoi ti pergjigjet”Lavderojme zellin tend per atdhe”Ne keto rrethana qe u rrit Spiro Comorra e ngacmonte gjithmon ideja e njohjes sa me thelle e traditave te shqiptareve gjate shekujve si ne shqiperi ashtu edhe ne trevat ku kishte ngulime te tilla si ne Greqi ,Itali apo gjetiu tjeter.Ne keto vite te djaleris ,me inisjativen dhe pa mbeshtetjen e askujt nis udhetimin ne zonen e Atikes dhe ne ujdhesat e banuara prej arvaniteve.Si nje folklorist I vertete riperterin rrugen e Reinholdit,(nxenes I albanollogut Mayer),doktor gjerman ne flloten greke 160 e ca vjet me pare I cili la nje lende te pasur e te cmuar gjuhesore dhe etnofolklorike prej ngulimeve arberore te greqis.Spirua mblodhi fjale te urta,kenge me tematike te ndryshme,shprehje,perralla,fabula,nje fjalorth xhepi te ndare me emra,mbiemra,folje,nje pjese e mire e te cilave nuk rezultojne as te Reinholdi. Kjo perbente nje pervoje me vlere sepse si ajo bleta mundi te marre nektarin e luleve,krijimet me te bukura popullore, kenge qe u kendonin trimave e kapedaneve per liri me vargje te goditura e me fjale te kursyera por me domethenie te madhe,te mbledhe perralla qe me aqe zgjuarsi moralizonte vyrtitet ,humorin e kendshem qe rridhte natyrshem e plot te tjera qe kane pasur ndikim te konsiderushem ne krijimet artistike.Nje pjese e mire e tyre u botuan ne v.IV te “Visareve te kombit”por te ben pershtyje se komisjoni teknik e konsideroi kete mbledhes folklori te zellshem “me ndjesina te thjeshta atdhetare”qe nuk mori as mundimin te pyeste per origjinen e tij nga Vunoi por na e nxorri “..nje arberesh te greqis,nje shqiptar te atyre viseve…”Spiro Comorra per veprimtari patriotike ra ne sy te diktatures fashiste te Metaksait gje qe filloi ta shikoje me dyshim. Dy here e deboi nga toka greke ne perjudhen 1936-1938. Ne nje manifestim qe bente shkolla e mesme ne ato vite ishte ftuar ,te mirrte pjese dhe mbreti I Greqise Jorgji II te cilit me sa duket I thane qe aty kishte dhe nxenes nga Himara dhe ai ju drejtua atyre :”..edhe keta jane greke te vorio epirit..” Spiro Comorra pati kurajon dhe guximin qe ti pergjigjej flake per flake:”Jo madheri ne nuk jemi vorio epirote por ,shqiptare” gje qe nuk mund te mos linte pa shkaktuar habi te autoritetet e ministris sigurimit publik.E perjashtuan nga shkolla dhe menjehere I hodhen prangat dhe e deportuan ne Vlore.U desh te perballej me injorancen e nje kapteri ne port qe mbas kontrollit qe ushtruan ne valixhen e tij gjeten nje liber te titulluar Omeri qe ai pretendonte se behej fjale per kundershtarin e naltmadheris,Omer Nishanin.Mbas shume nderhyrjeve qe u bene per ti mbushur mendjen kapterit se pervec emrit te heqimit kishte dhe te tjere si Homeri-poet I lashtesise atehere e lane te lire.I gjithe ky episode do te behej me vone subjekt I nje skeci qe e titulloi:”Homeri ne gjindarmeri”. Eshte interesant fakti qe ne shpirtin e ketij djaloshi te ri ,adoleshent te zieje kaqe fuqishem ndjenja atdhetare edhe pse me vendin e tij lidhjet nuk ishin aqe te shpeshta. Mbas veshtiresive te panumurta I njihet e drejta per tu kthyer ne Korfuz vetem per te dhene provimet e matures te cilat I perfundoi me rezultate shume te mira.Kthehet serish ne Vlore.Vllai I madh,Sofokliu ju gjend gjithmon prane.Ai studionte ne Rome ne ato vite.Me vone punoi ne ambasaden tone ne Beograd ne Kohen e Zogut nepermjet mikut Rauf Fico ,ish Minister I Jashtem, ku u njoh me nje vajze serbe dhe u martua me te.Ai vazhdoi punen edhe pas clirimit e pastaj ne Ministrin e Jashteme derisa u semur dhe vdiq.Fale ndihmes dhe mbeshtetjes qe I dha I vllai,regjistrohet ne fakultetin e drejtesis me 1938.Roma qe i dha njerezimit civilizime te hershme dhe nje kulture te lakmushme e meshiruar ne vepra arti te panumurta,ne kishat ,monumentet dhe muzeumet e shumte qe lane gjurme te thella ne ndergjegjen e ketij djaloshi te ardhur pertej Jonit.Sentenca e njohur e romakeve se Ligji eshte I barabarte per te gjithe qe dukshem te bie ne sy ne cdo salle gjyqesori,ishte nxitja e pare ndoshta qe e beri ti qaset ketij profesioni cka ishte problematike ne vendin e tij pothuaj teresisht analfabet dhe me intelektuale te paket.Cuditerisht kjo zgjedhje qe beri nuk perkon me vazhdimet e mevonshme qe do tia ndryshojne rrjedhen e do ti perkushtohet satires dhe humorit qe sdo te ndahet kurre me te.Ne Rome ai do te bjere ne kontakt me nje rreth studentesh antifashiste si Ptoleme Xhuvani e Fuat Babani me shoke.Pushtimin e atdheut nga italia fashiste nuk e priti mire dhe u revoltuan e protestuan me nje grup studentesh shqiptare…Lufta e dyte boterore kish filluar.Ai mundi te mbaroje studimet qe kish nisur por nuk preku dot fundin,dipllomimin sic ishte praktika universitare sepse u detyrua ti nderprese dhe te kthehet ne vendin e vet ne veren e vitit 1941.Emerohet kryetar komune ne uren vajgurore mbasi keshillohet dhe merr pelqimin e shokeve te levizjes nc-cl, nga nentori I 41 deri ne fund te v.1942. Per shkak te aktivitetit te tij antifashist ,bie ne sy te autoriteteve italiane dhe hidhet ne ilegalilitet nga janar-prill 1943 e me vone kalon ne bregdet deri ne shtator 1943 kur edhe kapitullon italia fashiste.Me vone ne nentor do te kthehet ne Tirane per tju ndodhur prane nenes dhe motres te mbetur e ve,sepse babai kishte kohe qe kish nderruar jete ne korfuz, duke u marre me pune te ndryshme per te siguruar jetesen.Ne kete perjudhe arrestohet dhe do te ishte egzekutuar ose dergjur burgjeve,(ndonse pa prova fajesie), ne se nuk do te ishte ndodhur nje mik familjar, dikur antifashist dhe se fundi minister I qeveris kuislinge,qe e liruan me nderhyrjen e tij. Me 29 nentor 1944 ,Shqiperia u clirua dhe ky popull me gojen e poetit ,me krenari pas fitores se madhe ne poemthin”Betimi I madh”shkruan:”Dhe ju qe n’emrin e Zotit/pikoni gjak n’udhen e Motit/shihnani,njerez me mendim/njerez qe ndjellin dashurin/njerez qe thurrin me gezim/djepin e foshnjes,lumturin/Te tille jemi,flamurtare te dashuris e te gezimit/mbi kete dhe ku mbjellim fare/per lumturin e njerzimit”.Mbas clirimit u muar me detyra te ndryshme si pergjegjes sektorit te botimeve prane ministris kultures,te sekretarit ne drejtorin e shtypit dhe te propagandes,pastaj do te ushtroje profesionin e tij si gjykates ne Elbasan.Gjyqet qe zhvilloheshin ne ato vite ishin politike dhe te diktuara e te vendosura nga lart.Kishte shume kundershti ndaj ketyre metodave dhe vecanerisht me Bedri Spahiun qe nuk perqaseshin as me bindjet dhe as me shkollen qe kishte bere u detyrua te jape doreheqjen. Kthehet ne Tirane dhe pothuaj gjithe jeten,qe per fat te keq ishte e shkurter punoi ne revisten Hosteni.Krijimet e para jane disa vjersha humoristike,qe do te pasojne me shume vepra te tjera.U angazhua si mbykqires dhe redaktor ne perkthimin e poemes madhore Homerike”Iliada” duke e shoqeruar edhe me nje studim “Iliada dhe bota Homerike” .Prodhimtaria eshte e pasur me shume vepra qe jo vetem pane driten e botimit ne vitet e mevonshme por edhe u luajten ne skene:si skece,diallogje ,intermexo,pjese me nje akt etj.Vepra e cila e larteson se teprmi dhe qe njihet si nje nder kryeveprat e dramaturgjise shqiptare, nje gur I rende ne themelet e komedise eshte “Karnavalet e Korces”.Nje komedi me nje humor te holle e te kendshem ,me nje fabul te goditur,me batutat brilante qe jane te fresketa e me nje mesazh qe rrezaton edhe sot me gjithe vitet e shumta qe ka lene pas. Spiro comorra debutoi me shume sukses edhe ne fushen e perkthimeve me vepra madhore te zgjedhura me shije e aktuale ,fale nje kulture qe zoteronte dhe aftesive qe kishte na I ka sjelle ne shqip me nje gjuhe te thjeshte si nje krijim me vete .E kam pare qe ne moshe te re ,ne rruget e Tiranes ,nje njeri serjoz,te 
mendushem ,te heshtur qe cuditerisht buronte nje humor I kendshem e me nje pamje fisnike, pune madh qe I peshonte shume fjala,por pa pasur asnjehere mundesi te njihem me te ;jo vetem sepse spata ndonje lidhje fisnore duke qene se ishim nga I njejti fshat,por dhe natyra e punes ka qene krejt e ndryshme dhe vete diferenca ne moshe ndoshta ka pasur ndikimin e vet….Sidoqofte si te gjithe lexusit dhe admirusit , eshte vepra qe na lidh me se shumti .Me fshatin,Vunoin,nga malli dhe dashuria qe e digjte dhe kujtimet e shumta qe e lidhnin, deri ne vitet 1970-71 do jete vizitor I perhershem .Ndjente kenaqesi ne takime e biseda me njerezit,te moshave e niveleve te ndryshme me ate thjeshtesin qe e karakterizonte,tregon- vajza e tij,Marioara.Ata ishin njerez te gjezdisur ,me kulture e me pervoje te pasur jetesore dhe dinin si ta benin muhabetin dhe humori nuk u mungonte duke I percjelle me nje fabul a ndonje batute te goditur ,dukuri te jetes shoqerore .Magjepsej me gjuhen e pasur dhe nje ironi shume te rafinuar,larg vulgarizimeve te rendomta qe ja ulin vlerat .Kjo treve vertet qe ka pasur nje humor te lezecem e te shendetshem qe e josh kedo per tu bere pjese e saj. Ne krijimtarin e tij eshte e ndjeshme ajo cka ai trashegoi nga kjo treve dhe nuk mund te themi se ka qene pa ndikim ne veprat e mevonshme . Eshte me interes gjithashtu se nena rridhte nga nje familje me emer ne Vuno,Nushajt dhe vizitat e tyre nuk munguan ne shtepin e tij.Atij I ofruan disa here vende pune ne ambasaden tone ne Athine ,vecanerisht kur ishte ambasador Ksenofon Nushi edhe per faktin se ai ishte njeri me kulture, lindur e rritur ne ate vend ,njohes I gjuhes greke te vjeter e te re,por ai i refuzoi ne menyre kategorike duke pretenduar se une e kam bere zgjedhjen time,letersine dhe sndahem dot prej saj.Spiro Comorra u nda shpejt nga jeta ne kohen e pjekurise te plote te talentit te tij duke lene mbrapa shembellen e nje veprimtarie serjoze e te panderprere per zhvillimin e gjuhes e te artit.Nuk mundi te shohe agimin e ri te demokracis qe kishte enderruar dhe shpresuar aqe shume…me sa duket brengat dhe shume rrethana te tjera ja keputen jeten ne mes…..me 16 te prillit 1973 nga nje atak I papritur kardiak ne tavolinen e tij te punes.Nenat dhe grate e bregut e qane sic dinin ato,me ligje e me dhimbje.Halle Sofia(nena e Anastas Kondos)midis te tjerash do ta percillte dhimbjen me vargjet:O Spiro o cike e malit/mend’e holle e shkrimtarit/o burri me dituri / do te mbetesh n’histori.Keto ligje ishin te merituara per nje epitaf ne varrin e tij,te cilat karakterizojne aqe bukur figuren e Spiro comorres si njeri dhe poet.Nga ana tjeter ato shprehin dashurin e ngrohte edhe njohjen e thelle te ketyre nenave te bregut per djalin tyre. Te shkruash per te nuk eshte dicka e lehte dhe ata qe u moren me studimin e krijimtaris se tij, jam I mendimit se jane borxhli me aqe sa kane thene sepse kritika ka qene e kursyer ne fjalen e saj per te mos thene se e kane lene ne heshtje.Eshte shume interesante rruga e krijimtarise se ketij autori qe jetoi ne nje perjudhe historike me tronditje te medha ….Ai e nisi rrugetimin ne krijimtarin letrare ne vitet 30-te dhe vitet 60-te kulmojne me vepra me te arrira e te pjekura artistikisht.Pjesen me te madhe te kohes, Spiro Comorra punoi ne revisten Hosteni si gazetar e redaktor dhe I lidhur shume me estraden. Ai erdhi per te thene fjalen e tij ne kete fushe pa ndonje pervoje te dukeshme .Sebashku me nje grup gazetaresh e redaktoresh ,me stilin e te shkruarit dhe problematikat qe trajtonte I dhane kesaj reviste nje reputacion te vecante qe me kalimin e viteve vecanerisht edhe me pasqyrimin e tyre nepermjet karikatures e bene ate shume te dashur e terheqes per masat.Emra te medhenj te letersis shqipe si Dritero Agolli,Petro Marko,Dionis Bubani,Sabri Godo etj. kane qene pena te medha qe me shkrimet e tyre humoristike ne faqet e kesaj reviste kane goditur shfaqje te huaja ,burokratike etj.Spiro comorra nepermjet satires dhe humorit solli nje galeri te tere tipash e personazhesh me nje humor te shendetshem ,pa sajesa e ngarkesa te teprta ,pa vulgarizime qe kerkojne te marrin te qeshuren pa thene dicka.Ai ishte I prirur ndaj nje humori qe rrjedh natyrshem se brendshmi e me nje batute te goditur.Vihej gjithmone ne kerkim te nje detaji per te individualizuar nje tip te caktuar.Egzigjent,kerkues e me pretendime, cdo krijim ishte pasoje e nje pune studimore,e nje vezhgimi te thelle ,nje pune madhore komplekse per ta dhene me vertetesi e me origjinalitet e me vlera artistike pergjithesuse.Shume nga personazhet u blatuan ne kete vater dhe u tipizuan ne vepra satirike te mevonshme .Hosteni fshikulloi ne faqet e tij,burokratin ,prapanikun e servilin, dembelin e injorantin ,dobesit e papastertit shpirterore, felliqesin e shthurrjen morale, mendjemadhin e fodullin,thashethemxhiun,hipokritin e intrigantin , mentalitetin e kohes,qendrimin anadollak ndaj gruas e plot te tjera per te afirmuar njeriun dhe jeten e re te kohes.Si nje magjistar diti te perdore ironine si”loder dhe art…sic thoshte Shekspiri- duke e krahasuar …ate me nje thike me dy presa qe kur sdi ta perdoresh ,pret duart e tua”.Spiro Comorra sra kurre ne keto hulli fale zgjuarsis,talentit dhe intuites qe kishte per ta perdorur ate ne vendin e duhur.Hosteni revolucionarizoi gjithe shtypin shqiptar dhe nga ai kishin “frike” gjithe njerzit me pasione te ulta.Ajo si te thuash u be si nje opozite e pa deklaruar por jo e pranuar per nje sistem qe e kishte shume te domosdoshme.Ai me gjuhen e Ezopit diti ti vere ne loje keto shfaqje e dukuri shoqerore edhe ndaj njerezve te veshur me pushtet .Spiro Comorra u ndje mire ne kete profil I cili perqasej pergjithesisht me bindjet qe kishte dhe eci ne kete rruge fale talentit e guximit qe e karakterizonte.Ky brez la gjurme qe s’harrohen kollaj dhe I dhane nje fryme e fizionomi te re cka perben nje rast “unikal” dhe me nje histori lakmuse qe I kaperxen kohet dhe nuk mund te rrish pa vene buzen ne gaz edhe sot me gjithe vitet e shumte qe kane kaluar, sa here bie ne kontakt me kete reviste…Spiro Comorra ka pjesen e vet te arritjeve ne kete organ dhe u rriten se bashku. Revistes Hosteni do ti falemi edhe per nje fakt tjeter se aty,me ate lende te pare, linden dhe moren jete shume personazhe e vepra satirike dhe humoristike qe u botuan ne vitet e mevonshme .Edhe vete pseudonimi qe perdori ne krijimtarin satirike,”Xhahil Bilbili” ka simboliken e vet dhe eshte shume domethenes.Goditi pa meshire negativizmin,te metat e dobesite,mendesi dhe praktika te vjeteruara per te afirmuar ,te rene mbizoteruse e te vyrtitshme dhe per ta pergjithesuar me nje mesazh e moral te shendoshe shoqeror.Per cdo shqiptar emri I Spiro Comorres eshte I lidhur pazgjidhmerisht me komedine “karnavalet e Korces” dhe I vjen ne mendje menjehere sapo degjon emrin e saj.Dramaturgjia shqiptare pas luftes e filloi rrugen e saj me nje pervoje dhe trashegimeni te paket nga paraardhesit e tyre.Kole Jakova dhe Spiro Comorra jane dallandyshet e para qe hodhen themelet ne kete gjini dhe u bene nxites dhe frymezues edhe per pasardhesit e tjere te mevonshem.Dramaturgjia lindi si nje nevoje per te afirmuar jeten e re dhe njeriun e ri nepermjet kontradiktave dhe konflikteve te shumta.Komedia u shkruajt me 1961 dhe I vendos ngjarjet me 1936 por qe mbeten aktuale ne cdo kohe ,cka e ben kete veper universale dhe nje nder me brilantet ne dramaturgjine shqiptare qe jo me kot konsiderohet si nje nder kryeveprat e saj. Komedia zhvillohet ne nje sfond me kontradikta te thella sociale ne nje perjudhe historike ne prag te pushtimit nga italia fashiste.Ajo ve ne loje mendesin e borgjezis tregtare ,kotesin e jetes,konformizmin dhe moralin hipokrit. E tere intriga e komedise” Karnavalet e Korces” e nderthurrur shume bukur me skena komike ,ka ne thelb gjetjen e nje burri per vajzen e rritur te Nikollaq Jorganxhiut nje tregtari te pasur I cili ne cdo hap ve si kusht parane.Medyshjet e dilemat tragji-komike te tija gjejne jehone tek e shoqia ,Olimbia dhe e bija Afroviti te cilet te bejne ta ndjekesh me ineteres deri ne fund.Lexusi por edhe shikusi tashme ne nje perjudhe gati 60 vjecare jane njohur me fabulen e komedise madje dhe shume batuta te saj I kane mbetur ne mendje per mesazhet qe bartin.Shtrirja e nje vepre te tille per nje hapesire kaqe te gjate kohore do te thote se I ka qendruar kohes e nuk vjeterohet e venitet kollaj dhe problematika te tilla jane jetesore per te.Komedia ka krijuar raporte te drejta me lexusin dhe shikusin dhe jep mundesi te shumta per te ngacmuar imagjinaten per kedo qe ka ambicie per ta vene ne skene sepse jep oportunitete te shumeanshme per gjetje te shumta regjizoriale duke ruajtur gjithmone freskine e saj ngaqe ka nje dinamike te brendshme qe nuk shterron kurre me humorin e kendshem qe percjell.Pervoja e viteve te fundit e tregon me se miri kete.Ajo eshte luajtur me shume sukses nga trupa te ndryshme dhe aktore me emer qe I kane bere per vete dhe e kane quajtur privilegj te luanin role te tille.Olimbia, Violeta Manushin e joshi qe ne fillim roli qe ju ofrua nga Spiro Comorra kur e perzgjodhi per ta luajtur ate .Ajo na I sjell ne kujtese ne kujtimet e saj ,kur thote se ra ne dashuri me olimbine qe ne “takimin e pare”….Nuk i di kushtet dhe rrethanat si filloi rrugetimin e ngjizjes kjo komedi dhe cfare e ngacmoi me se shumti fantazin e autorit por jam I bindur se si nje vezhgues I thelle I jetes ,dukurive dhe shfaqjeve te saj me gjithe konfliktet sociale,koncepteve e mentaliteteve te vjetra per nje emancipim te shoqeris, skishin si ti shpetonin vemendjes se tij per te na e prure ne nje veper arti me kaqe mjeshteri artistike e me mjete kaqe shprehese.Mora si shembull nje nga veprat me komplekse dhe me te bukura te Spiro Comorres por prodhimtaria e tij, ndonse ne nje perjudhe te shkurter eshte e shumeanshme me poezi satirike, fejtone,skece,dialogje ,intermexo,pjese me nje akt etj. qe u botuan ose u luajten ne skene qe pa medyshje ate e terhoqi qysh heret. Krijimtaria eshte e bollshme dhe mbase eshte vendi qe ti permendim ashtu sic jane botuar ne vite per te kulmuar me kolanen “vepra te zgjedhura “me 1980 ku permblidhen pothuajse gjithe krijimet me te mira qe ruajne vlera educative,estetike ,artistike dhe morale per lexusin e sotem.Permbledhjet “Nga fshati I gruas”dhe “Injeksione qe duhen bere”.Vellimi me poezi “Syfete”qe kishte poezi me vlera pergjithesuse si ”Hipokriti”,”Hanko Hanemi”,nje nder poezit me te arrira qe mund te konsiderohet si epilogu I te gjitha “Hankove” te poezis shqiptare duke filluar me”Hanko Hallen” e Ali Asllanit e duke vazhduar me disa autore te tjere I fundit I te cileve ishte Shefqet Musaraj.Me te voneshme jane disa komedi me nje e tre akte si: “Syleshi”me 1958 qe terhoqi vemendjen e publikut dhe te kritikes si per tematiken,(vigjilencen) ashtu edhe per risit e reja qe solli ne ndertimin artistik,u konsiderua sin je komedi serioze …e cila te ben me shume te mendohesh sesa te qeshesh.Kjo komedi ndonse nuk e ka tagren per ta radhitur ne nivelin e “Karnavaleve te Korces”,ka te gjitha te dhenat per tu vleresuar si paralajmetare e saj.”Ju hoqen petet lakrorit” dhe “Dy me zero” qe e titulloi me vone ”prinder edukatore” ,”Dema dhe Toreadore” dhe pastaj vijojne me komedine “Karnavalet e Korces “ me 1961 dhe “Dy me zero” me 1969.Ne vellimet me vjersha “Per njoftim e per veprim”;”Maska e fytyra” dhe “Skena dhe prapaskena” ” te botuara respektivisht me 1955,1960,1962 jane permbledhje me tematike politico-shoqerore ku satirizon burokratizmin,formalizmin ,konservatorizmin dhe zakonet e mendimet prapanike qe pengonin afirmimin e te rese dhe emancipimin shoqeror.Kontributi eshte I ndjeshem edhe ne letersin per femije qe nuk ka kaluar pa I terhequr vemendjen duke futur per here te pare ndoshta elemente te poezive popullore,ndertimin e dialogut,gersheton permbajtjen e re me perteritjen e formes tradicionale,ngulmonte ne thjeshtesin dhe muzikalitetin e vargut si kushte qe poezia te kapet dhe te behet masive por pa rene ne folklorizem;keshtu me 1952 botoi “Nje tufe vjershash “dhe me 1954 do te pasoje vellimi ”Shkolla jone” dhe “Cil,cil trendafil” me 1963 etj.”Dite e bukur zbardhelloi” ,Sgalemi”dhe vellimin me fabula”Sorra dhe pellumba” me te cilat I “edukon duke argetuar”,femijet.Ne gjithe krijimtarin e tij pamvaresisht nga deshira e mire e autorit,nuk mund te themi se te gjitha arriten te ngrihen ne pergjithesime te verteta artistike.Nje pjese kane mangesi e dobesit e tyre, te rritjes dhe te formimit te personalietit te tij artistik qe jane te natyrshme ne nje proces krijues. Spiro Comorra sic do ta shohim edhe me poshte levroi edhe ne fushen e perkthimeve duke na sjelle ne shqip poemen “Skenderbeu” te poetit Maqedonas Grigor Prlicev me 1968 si dhe disa perkthime nga letersia antike greke qe e kishte shume per zemer .Solli ne shqip fabulat e Ezopit “Sorrat dhe pellumbi”,”Paqen” me 1958,”Lisistraten” me 1960 dhe me 1969,“Kaloresit” e Aristofanit ;pjese te zgjedhura nga satirat e Junius Juvenalis dhe permbyllen me poemen e Homerit “Odiseja” jo te plote por vec 12 kenget e para me 1973.Nuk do te qendroj me gjate edhe ne punen e tij si publicist dhe redaktor ne disa antologji e disa studime qe u paraprijne veprave te tilla ku spikat analiza e thelle ne vlerat qe percjellin dhe mesazhin qe japin ku spikat kultura e thelle qe zoteronte . Sic edhe duket me kaqe sa permenda krijimtaria e Spiro Comorres eshte e shumeanshme ,e begate ,me kontribute qe duhen evidentuar dhe konsiderata qe sduhen harruar. Spiro Comorra eshte nje emer I madh ne fushen e perkthimeve qe per fat te keq kjo veprimtari sikur eshte erresuar ose anashkaluar me dashakeqesi per faktin se kur perballemi me trashegimenine qe na la ska se si mos te shtangesh me punime te tilla kur kollose te artit boteror I beri te flasin shqip me nje gjuhe te thjeshte e te bukur duke ruajtur frymen dhe autenticitetin e origjinalit cka deshmon per dhuntin qe kishte.Shqiperimet poetike te Comorres nuk ka se si mos te cilesohen si pjese perberese te personalietitit te tij,si plotesim I profilit,figures artistke dhe shoqerore ,si nje pergjegjesi qytetare per tiu qasur publikut me vlera te arrira dhe afer aspiratave te reja te kohes. Perparimi shoqeror nenkupton nje ndjeshmeri dhe pergjegjesi etike karshi sfidave te perhershme qe shfaqen para njerzimit dhe humanizmit tone.Letersia mund te permbushe boshllekun moral te nje shoqerie dhe ka tagren ti jape perparimit force domethenese dhe krijuse. Statusin universal te shtrirjes se letersise ,asaj mund tia jape dhe eshte arritur nepermjet perkthimit prandaj dhe veprimtaria perkthyese vleresohet me rendesi jetike per kulturen e perboteshme.Pa te do te ishte e pamundur njohja e gjithe thesarit te artit boteror qe zoteron njerzimi .Historia e letersise boterore na sjell ne mendje shume pena te medha me nje krijimtari artistike unikale sic jane ,Homeri me “Iliaden dhe Odisene”ne Greqi,Dantia me “Komedine Hyjnore”ne Itali,Shekspiri me tragjedit e famshme ne Angli,Getia me “Faustin”ne Gjermani,Khajami me “Rubairat” ne Siri,Servantesi me “Don Kishotin”ne Spanje ,Tolstoi me “Lufta dhe paqja”,”Ana Karenina”,Dostojevski me “Idiotin,Pushkini me Esenini ne Rusi etj.qe sikur per nje moment ta mendoni se cfare do ishin bere pa perkthimin e tyre keto vepra madhore ?.Ato do ishin shndruar ne disa ikona te izoluara ne vendet e tyre por perkthimi u ka dhene vlera te padiskutuara universale, shkelqimin dhe rrezatimin qe meritojne. Prandaj:”Roli dhe ndikimi I perkthimit ne cdo shoqeri eshte I madh .letersia historikisht ka treguar force per te luftuar te keqen,diktaturat,sistemet totalitare dhe ka perhapur vazhdimisht kulturen e kohezionit shoqeror,ka nxitur vetedijen ,kritiken dhe ka hapur horizonte te reja sepse ajo mund te krijoje antikorpe qe luftojne perhapjen e murtajes se gjuhes” thote Calvino.Pervoja e gjate dhe erret e komunizmit per fat te keq me perkthimet e bera na e sollen ne shqip nje pjese te trashegimenise se artit boteror por te seleksionuar,te cunguar ,te censuruar e te gjymtuar me qellime te caktuara politike dhe ideollogjike .Shqiperia ka pasur perkthyesa me emer te madh qe nga Noli e Konica me shume te tjere qe lista po te vazhdojme del shume e gjate me nje plejade qe I ben nder kultures se cdo kombi.Spiro Comorri eci ne gjurmet e tyre dhe rreku te kapej pas majave te larta te letersis botrore duke I bere ata te flasin ne shqip,me nje shqipe qe duken sikur jane rikrijime te veta, gje per te cilen si kane kursyer vleresimet edhe perkthyes me emer si Gjon Shllaku.Ai u mundua dha ja doli te flase ne shqip Prlicevin,Aristofanin ,Ezopin dhe kulmon me Homerin,poemen Odisea qe me perkushtimin qe tregoi I mori shume kohe dhe shume mund aqe sa me mbarimin e saj do te mbylle edhe ai syte vete pergjithmone.Perzgjedhja qe ka bere ne titujt e veprave tregon per shijet e holla artistike por edhe per mesazhet qe ato percjellin te cilat se humbasin aktualitetin as sot.Grigor Prlicev konsiderohet si babai I poezis Maqedonase dhe Bullgaret e maqedonsit per vlerat e larta ideore dhe artistike qe mbart pretendojne ta krahasojne Prlicevin si Homerin e koheve te reja.Ai u nderua me cmim te pare ne nje konkurs letrar qe zhvillohej asaj kohe ne Athine nen kujdesin e mbretit Otto,qysh me 1860 me poemen “Armatollos”por qe nuk mundi ta perserise per se dyti nje vit me vone me poemen “Skenderbeu”.Kjo poeme permban 3000 vargje dhe sic duket edhe nga emri qe ka,frymezimin e ka marre nga kjo figure qe sintetizon nje epoke te tere historike te shqiptareve qe mori emrin e tij ne lufte kunder vershimit Osman per mbrojtjen e vendit,trojeve ,pasuris dhe liris por edhe si kalores e mbrojtes I krishterimit …..Poema eshte shkruar ne greqisht qe e shqiperoi Spiro Comorra.Prlicevi mund edhe te kete ditur shqip per vete faktin se per nje fare kohe ushtroi punen si mesues ne Tirane pikerisht aty ku eshte godina 15 kateshe sot pa e ditur as ai vete se shume vjet mbas vdekjes se tij do te ngrihej perballe monumenti madheshtor I Skenderbeut.Te vjen keq qe kjo poeme pothuajse nuk njifet fare ne vendin tone me gjithe se vlerat I ka te padiskutushme por edhe ceshte me e keqia as e ka pare ndonjehere driten e botimit ketu.Tema kryesore e poemes eshte ballafaqimi I ushtrise se Skenderbeut,vlerave ,historis,moralit dhe fese qe ai perfaqesonte si person dhe I krishtere qe ishte me Ballaban pashen dhe cfare perfaqesonte ky pasha turk me origjine shqiptare I cili jepet ne kontrast te plote.Purlicevi shkruan me shume simpati per shqiperine ,per bukurit natyrore,malet dhe per njerezit e saj e vecanerisht per Skenderbeun. Ne duhet ti perulemi me nderim Spiro Comorres qe na ka sjelle ne shqip komedite me te famshme te Aristofanit,me nje gjuhe te bukur,te thjeshte e te kuptushme me gjithe veshtiresit qe ka pasur kjo sipermarrje qe rrjedhin nga vete specifika e kesaj gjinie. Aristofani ka lindur ne Athine me 445 p.e.r dhe vdiq me 386.Ka te dhena te pakta per jeten e tij .Kishte nje edukate letrare dhe muzikore te lakmushme dhe njihte shume mire filozofine.Nuk mori pjese ne jeten politike dhe nuk mbajti kurre ndonje post publik por politika u be objekt I shume veprave te tij.Aristofani eshte perfaqesuesi me I madh I komedise greke dhe mbahet si babai I saj .Nga 150 autoret e lashtesise dhe rreth 900 veprave qe lane pas eshte ndoshta autori I vetem qe nga 44 komedi qe shkroi ,kane arritur te plota 11 prej tyre:”Aharnianet”,”Kaloresit”,”Rete”,”Grerezat”,”Paqja”,”Zogjte”,”Lisistrata”,”Themosforiet”,”Bretkocat”,”Grate ne parlament”dhe “Pluti”.Aristofani jetoi dhe krijoi ne kohen e nje perjudhe te krizes se gjithanshme te greqise.Shprehja me e gjalle e saj ishin luftrat qe e shoqeruan por edhe edhe epidemia e rende e murtajes qe e thelloi ate dhe ngjarje te tjera te kobeshme qe shkaktuan nje fare renie shpirterore dhe indiferentizem.Ky realitet historik plot trazira e shqetesime jo te pakta u pasqyrua me force te madhe goditese ne komedite e Aristofanit.Ai diti te demaskoje nepermjet force se satires perfaqesusesit e padenje te ketij rendi,n/punesit e pandergjegjshem qe grabisin arken e shtetit,oratoret e shitur,filozofet llafazane qe merren me gjera pa vlere dhe edukojne keq rinine .Degjenerimin moral te kesaj shoqerie ai e shihte te turma e parazietve qe vertiten rrugeve te Athines,mashtrusit ,demagoget qe orvaten te terheqin mbas vetes per qellime politike njerez naïve apo edhe te tjere qe kerkojne te nxjerrin ndonje perfitim nga situatat e krijuara .”Arkanesi-n” ai e shkroi qysh ne moshen 20 vjecare cka deshmon per talentin e tij,ku jane te dukeshme antipatit e tij per luften,Euripidin dhe muziken e keqe por edhe afirmon idete e tij te qarta ne pershkrimin e personazheve me kompleksitetin e tyre qofte edhe te atyre te dores se dyte.Te komedia “Kaloresit”u frymezua nga fama e Kleonit,glorifikimi I tij.Ai e godet ate ne momentin e pushtetit absolut qe mbante.Te 3 personazhet qe vertiten jane persona qe sherbejne per miklim e poshtersi per te arritur qellimet e tyre.Me kete komedi fitoi fame te madhe dhe shenon fillimin edhe ne komedi si satire. Skenat e komedis “Rete” zhvillohen ne nje shesh te athines ku jane perballe shtepit e Sokratit dhe Streptiadhes te mbeshtjella me nje fabul shume interesante.Komedia eshte e pasur me personazhe e situata komike te pershkruara me nje ironi te holle mbreselenese.Sic duket edhe nga titulli qe mban Aristofani priret te tregoje se doktrina filozofike e Sokratit u perngjan reve qe e ndryshojne formen sipas ererave qe fryjne.Komedia “Zogjte ndryshe nga te tjerat nuk trajton si zakonisht temen e luftes dhe pushtetit por eshte e tera nje fantazi e krijuar .Nganjehere Aristofani shkeputet nga realiteti I trishtuar I jetes dhe ngrihet lart …ne qiell duke e pare Athinen nga lart ne shoqerine e zogjve dhe te protagonisteve te kesaj historie ,dy qytatareve athinas qe ikin me idene per te ndertuar nje qytet midis qiellit dhe tokes ne shoqerine e zogjve qe bejne nje jete te shkujdesur.Nepermjet trillit te kesaj fantazie ai kerkon te ironizoje nje realitet konkret te athines dhe qytetareve te saj ,disa prej te cileve vrapojne ne qytetin e ri per te nxjerre fitime. Pa dyshim qe komediografin e shqetesonin shume ceshtjet si ajo e luftes dhe paqes ashtu sic ishte edhe vete koha qe jetoi ai e cila ishte e mbushur me ngjarje te tilla te cilat I gjejme te trajtuara gjeresisht ne komedite e tij si psh te “Lisistrata” qe e nderthurr gjithe komedine me nje fabul qe ti pershtatet me mire groteskut te komedise ne nje situate kaqe serioze e dramatike.Per ti dhene fund nje lufte pa fund Lisistrata therret disa qytetare dhe perfaqesuses te qytetit te perfshira direct ne konflikt nje spartane,nje beote dhe nje korinthase duke u paraqitur planin e saj.te gjitha grate do te nderpresin maredheniet bashkeshortore me burrat e tyre derisa at ate pranonin kushtet per paqe dhe te hiqnin dore nga lufta .Pa dashur ti futemi ne detaje subjektit te komedise ,te dy koret ai I burrave ,athinasve te vjeter dhe ai grave ndeshen ne arsyetimet e tyre derisa me ne fund burrat leshojne dhe ne mes te tingujve te egzaltimit athinas e spartane ,jo me armiq cojne ne shtepi te lumtur grate e tyre.Komedia shpreh komicitetin dhe origjinalitetin e vet duke njohur mire forcen dhe dobesin e grave para nje sakrifice kaqe madhore.Spiro comorra ne vete hyrjen qe I ka bere kesaj komedie I ben nje analize koncize cka dashur te thote autori….”Poeti u versul edhe nje here kunder luftes ,me armet e fuqishme te artit te tij te madh e te ndergjegjes se paster te tij qytetare,qe te zbute pasionet e te kthjelloje mendimet….i keshillon te heqin dore nga nje lufte ckaterrimtare e cila ve ne rrezik vete egzistencen e Helladhes dhe pergatiste skllaverimin e saj nga barbaret…e se tani nuk eshte koha e pershtatshme qe ti gjendet filli I pergjegjesise se njeres ose tjetres pale;nje alternative ka: o paqe o cdukje e plote.Kjo ndjenje e larte shpirtmadhesie e humanizmi e frymezoi kete komedi.Dhe poezia ,ne cdo kohe ska si mos te krenohet per nje fisnikeri te tille shpirti e mendimi…..” Nga keto pershkrime te pakta qe u beme disa komedive te Aristofanit duken qarte aftesit dhe talenti I spikatur I tij qe ne nje perjudhe 40 vjecare dha me veprat e tij nje pasqyre te gjalle te jetes politiko shoqerore e ideollogjike te Athines qe e ben ate te radhitet si nje nga komediografet me te medhenj te te gjitha koherave.Arti I tij shkelqen nga fantazia e jashtezakonshme ne krijimin e situatave komike te karakterit te tyre deri ne hyperbole.Perdorimi I subjekteve dhe i sItuatave perrallore fantastike I ka dhene dore autorit qe te vere ne loje e te satirizoje me me force per te gjetur rrugedalje te papritura me efekte komike.Ne komedine e Aristofanit spikatin shpesh nota te theksuara te nje lirizmi te holle ,dashuria per te bukuren ,nostalgjia per natyren e virgjer ,per gezimin e punes se bujkut,kontrastin midis realitetit dhe endrres, midis asaj qe eshte dhe asaj qe duhet te jete.Jane keto arsyet me se shumti dhe njohja e psikollogjise ,zakoneve e traditave qe jane te peraferta si dy vende fqinj me njeri tjetrin,mesazhet qe percjellin,aktualitetin e tyre,stili lakonik ,humori e satira e kendeshme me nje mjeshteri te larte artistike e estetike qe e bene Spiro Comorren te perzgjedhe kete komediograf te madh per ta shqiperuar.Te duket se Spiro Comorra ka gjetur te Aristofani te meshiruara idete e tij prandaj edhe ka qene kaqe I perkushtuar me te.                                                           

 Spiro Comorra figuron si perkthyes edhe ne “Antologji e poezis greke” qe ka shqiperuar”Dodekallogu I evgjitit “te Kosta Pallamas dhe poemen e famshme “Mehallat e botes”te nje prej shkrimtareve me te medhenj greke dhe me gjere , Jani Ricos qe tashme eshte I njohur edhe per lexusin shqiptar .Por emri I Comores lartesohet se tepermi duke afirmuar veten si nje perkthyes I talentuar me Odisen e Homerit.Homeri me dy poemat e medha epike”Iliada” dhe “Odisea”flet per kohe dhe ngjarje te hershme te kenduara nga rapsode para tij qe jane veshur shpesh me petkun e fantazise dhe te legjendes.Ne gurren e pasur te kengeve te lashta te krijuara ne shekuj,njomi buzet e saj muza e poetit qe me keto dy poema I ngriti permendore jo vetem heroizmit por edhe bukuris se artit popullor qe humbi ne erresiren e shekujve dhe u ngjall me to.Homeri I ngjan nje mali te larte ,maja e te cilit vazhdon te jete e mbushur me mjegull .Spiro Comorra ishte nga te paktet qe provoi dhe u ngjit ,me guximin e nje njeriu qe ka besim ne aftesit dhe mundesit e veta per ta shperndare kete “mjegull” dhe te na e sjelle ne shqip ,jo te plote por vec 12 kenget e para te “Odisese”duke e vene veten keshtu ne radhen e perkthyesve te tjere me emer si Gjon Shllaku,Pashk Gjeci etj…Ate e krahsojne me rubairat e Omer khajamit te shqiperuara nga Noli aqe me bukuri,rrjedhshmeri e muzikalitet I ka pershtatur ne shqip.Kishte raste me thoshte vajza e tij qe 4-5 vargje I merrnin shume kohe,3-4 dite e ndoshta dhe me shume ;punonte me to kudo qe ndodhej,ne shtepi,ne rruge,ne pune,ne shtetitje, derisa ti binte ne variantin me te pershtatshem aqe durim e seriozitet I kushtonte.Kjo ishte nje metode pune permanente. Ja si ja percjell lexusit me parathenien qe ka shkruar:“Pa qene pedant gjer ne ate pike sa ta perktheja kete krijim artistik te pavdekshem fjale per fjale u mundova ta vesh me rrobat poetike te shqipes pa ju larguar as fjales as mendimit homerik.Kam perdorur me guxim hegzametrin,vargun e origjinalit,I cili kur dime ta lexojme mire ,jo vetem qe sbehet monoton ,por tingellon si nje muzike e madherishme.Dhe shqipes I shkon per bukuri.Dashuria e pakufishme per atdheun dhe per njerezit me te dashur ,perballimi I cdo sacrifice morale a fizike ne sherbim te ketij ideali ,pershkojne tejembane kete poeme afro tridhjete shekullore….” Odisea dhe lufta e Trojes eshte symbol I zgjuarsise ne mitologjine greke. Odisea edhe sot si emertim perdoret gjeresisht per te treguar kalvarin e gjate te nje udhetimi te mundimshem. Poema tregon aventurat e Odises dhe te gjitha pengesat qe duhet te kaperxeje per tu kthyer ne vendin e vet mbas luftes se Trojes.Telemaku,I biri ne kerkim te lajmeve per babain e tij I humbur qysh prej 20 vjetesh niset me nje anije pa ditur se cfare drejtimi te marre .Nje udhetim plot me peripeci e te papritura te panumurta por me shume konfuzion per fatin e te jatit.Odisea brodhi edhe plot 10 vjet te tjere I ndjekur nga hyu(Zoti),Poseidoni I cili ishte hidheruar se tepermi me te,ngaqe i kishte verbuar djalin e tij,Polifemin.Mbasi kalon pengesa te shumta ,mbrrin ne itake dhe vishet si lypes per tu hakmarre ndaj pretendenteve qe kerkonin ta merrnin per grua,Penelopen,te shoqen e cila I mbante me premtime boshe.Poema eshte e mbushur me ngjarje terheqese plot fantazi dhe imagjinate gjersa me ne fund Odisea del triumfonjes dhe cfaqet I plote si nje befasi dhe mbreteron I lumtur me familjen e tij.Odisea shenon fundin e gjithe krijimtaris artistike dhe ne ate te perkthimeve. Sic edhe duket Spiro Comorra ka “ndenjur”dhe eshte ndjere mjaft mire me keta kollose te letersise boterore. Mbasi lexon krijimtarin e Comorres ne fushen e perkthimeve natyrshem te intrigon dhe te mundon mendimi me pyetje te shumta..Pse pikerisht ka perzgjedhur keta emra te medhenj te letersise boterore per ti sjelle ne shqip me nje tematike te tille? E ka terhequr personaliteti I tyre,bota e pasur shpirterore ,ideali ,dashuria per atdheun ,lirin,sakrificat morale dhe fizike apo zgjuarsia e plot vyrtite te tjera te meshiruara ne figuren e tyre? Ndoshta kjo me se shumti eshte objekt I studiuesve dhe kritikes per te thene fjalen e saj …por lexusi natyrshem e me te drejte e kerkon nje pergjigje te kualifikuar . ”Nje njeri serjoz ,thoshte Anshtajni,gezohet kur I jepet mundesia qe te qeshe me gjithe zemer qofte edhe vetem nje here”… Spiro Comorra jo vetem qe ua dha kete mundesi me humorin e tij por edhe I vuri shume ne mendime me domethenien e saj,me nentekstin,me fabulen dhe mesazhin qe percjellin.Ai me origjinalitetin e vet solli dicka ndryshe nga te tjeret me gjithe veshtiresit qe paraqiste ky zhaner dhe besoj se sdo harrohet kollaj gjithe krijimtaria e begate qe na ka lene me humorin e kendshem qe e shoqeron dhe qe kuptohet e permblidhet ne gjithe filozofin e tij se nuk ka mendje me te varfer se sa ajo qe I mungon humori. Eshte nder dhe krenari per kete djale vunjotes me nje inteligjence te spikatur,per kontributin me kaqe vlere qe ka dhene ne kulturen kombetare. Duke ruajtur ndjenjen e mirenjohjes e te kujtimit deshmojme njeherazi dashurin e madhe e fisnike qe per te do mbetet nje borxh I madh. Per krijimtarin e shquar, Spiro comorra eshte nderuar me cmimin e republikes , urdherin Naim Frasheri dhe titullin “Nderi I Himares “ nga bashkia me te njejtin emer.   

                                                                                               Alqiviadh Dede

DHJETOR 2015-MARS 2016

Rreth Shqipëria e Bashkuar

Check Also

Xhevat BISLIMI : KËRCËNIM PËR LIRINË DHE SIGURINË E KOSOVËS PËRBËN SERBIA!

  Deputeti Xhevat BISLIMI (aktualisht kandidat për Kuvendin e Kosovës në listën e VETËVENDOSJËS- 43) …